Браты Грым, Якаб Людвіг Карл Грым (1785–1863) і Вільгельм Карл Грым (1786–1859), былі нямецкімі вучонымі, філолагамі, лінгвістамі, даследчыкамі культуры, лексікографамі і аўтарамі, якія ў XIX стагоддзі разам збіралі, апрацоўвалі і публікавалі фальклорныя матэрыялы. Яны належаць да самых вядомых збіральнікаў народных казак у Еўропе і зрабілі вусную казачную традыцыю часткай сусветнай літаратуры.
Іх імя найперш звязваюць з класічнымі сюжэтамі, якія і сёння ведаюць дзеці і дарослыя ва ўсім свеце: Папялушка, Кароль-жабяня, Гензель і Грэтэль, Рапунцэль, Чырвоная Шапачка, Воўк і сямёра казлянят, Румпельштыльцхен, Снягурка і многія іншыя. Браты не проста запісвалі казкі, але і фармавалі з іх цэласны корпус, які стаў культурным сімвалам нямецкай і еўрапейскай традыцыі.
Іх найвядомейшая кніга, Kinder- und Hausmärchen, упершыню выйшла ў двух тамах у 1812 і 1815 гадах. Але асаблівы поспех прыйшоў пазней, калі з’явілася “малое выданне” для шырэйшай чытацкай аўдыторыі. Гэтае выданне зрабіла казкі Грымаў сапраўдным народным чытаннем. Да апошняга прыжыццёвага выдання 1857 года збор вырас да 210 твораў, а ў 2005 годзе быў унесены ў міжнародны рэестр ЮНЕСКА “Памяць свету”.
Папулярнасць казак Грымаў трымаецца не толькі на добра вядомых назвах. Іх тэксты з’яўляюцца мостам паміж старадаўняй вуснай традыцыяй і сучаснай літаратурай. Менавіта таму іх зборнік працягвае перавыдавацца, перакладацца і экранізавацца. Многія мастакі, пісьменнікі, кампазітары і рэжысёры звярталіся да гэтых сюжэтаў, бо яны злучаюць простую форму аповеду з глыбокімі архетыпамі, мараллю, страхамі і надзеямі чалавека.
У беларускім кантэксце браты Грым таксама маюць сваю гісторыю рэцэпцыі. Беларуская Вікіпедыя згадвае пераклады Альгерда Бахарэвіча, асобныя публікацыі ў “ПрайдзіСвеце” і беларускія кніжныя выданні. Гэта сведчыць пра тое, што казкі Грымаў жывуць не толькі як сусветная класіка, але і як частка беларускай літаратурнай практыкі перакладу і пераасэнсавання.
Кароткі профіль братоў Грым
Браты нарадзіліся ў Ганау і вялікую частку дзяцінства правялі ў Штайнаў-ан-дэр-Штрасэ. Пасля смерці бацькі ў 1796 годзе сям’я апынулася ў цяжкім матэрыяльным становішчы, і гэты досвед моцна паўплываў на іх далейшае жыццё. Абодва вучыліся ў Марбургскім універсітэце, дзе захапіліся гісторыяй мовы, сярэднявечнай літаратурай, правам і народнай словеснасцю.
Рамантычны інтарэс да народнай культуры ў канцы XVIII і пачатку XIX стагоддзя дапамог братам зразумець, што казкі, паданні і песні нельга лічыць дробяззю або простай забавай. Для іх гэта былі сведчанні гісторыі народа, яго мыслення і культурнай памяці. Таму яны падышлі да народнай спадчыны як да матэрыялу, вартага навуковага вывучэння і захавання.
Якаб быў больш засяроджаны на мовазнаўстве, гісторыі і сістэматычнай працы з тэкстамі, а Вільгельм у большай ступені клапаціўся пра літаратурную форму, кампазіцыю і моўную плаўнасць казак. Гэтае спалучэнне строгай філалагічнай працы і літаратурнага густу зрабіла іх зборнік адначасова навукова значным і надзвычай чытэльным.
Біяграфія і жыццёвы шлях
Якаб нарадзіўся 4 студзеня 1785 года, Вільгельм — 24 лютага 1786 года. Яны былі другім і трэцім дзецьмі ў шматдзетнай сям’і юрыста Філіпа Вільгельма Грыма і Даратэі Грым, уроджанай Цымер. Спачатку сям’я жыла ў Ганау, а ў 1791 годзе пераехала ў Штайнаў, дзе бацька атрымаў пасаду. Дзяцінства братоў было адносна спакойным, але смерць бацькі рэзка змяніла становішча сям’і і прымусіла дзяцей рана пасталець.
Пасля гэтага браты вучыліся ў Каселі, дзе праявілі выключныя здольнасці і працавітасць. Потым яны паступілі на юрыдычны факультэт Марбургскага ўніверсітэта. Там вялікі ўплыў на іх аказаў прафесар Фрыдрых Карл фон Савіньі, які навучыў іх бачыць у старадаўніх тэкстах, мовах і народнай традыцыі ключ да разумення нацыянальнай культуры і гісторыі.
Пасля вучобы Якаб і Вільгельм працавалі ў Каселі, пазней — у Гётынгене, а яшчэ пазней — у Берліне. Яны займалі бібліятэчныя і прафесарскія пасады, пісалі навуковыя працы, збіралі легенды, песні, паданні і паралельна працавалі над казкамі. У 1837 годзе браты разам з іншымі прафесарамі выступілі супраць скасавання канстытуцыі ў Гановеры і сталі часткай знакамітай групы “Гётынгенская сямёрка”, за што былі звольненыя. Пазней яны пераехалі ў Берлін, дзе працягвалі даследаванні амаль да канца жыцця.
Вільгельм памёр у 1859 годзе, а Якаб — у 1863-м. Яны не дажылі да завяршэння ўсіх сваіх навуковых праектаў, але іх спадчына зрабілася падмуркам для фалькларыстыкі, германістыкі і гістарычнага мовазнаўства.
Фрыдрых Карл фон Савіньі і навуковыя ўплывы
Сярод асоб, якія наймацней паўплывалі на братоў Грым, асаблівае месца займаў прафесар Фрыдрых Карл фон Савіньі. Ён адкрыў перад маладымі студэнтамі свет гістарычных крыніц, сярэднявечнай літаратуры і прававой традыцыі. Дзякуючы яму браты пачалі глядзець на мову і фальклор не як на выпадковыя фрагменты мінулага, а як на сістэму, што раскрывае развіццё народа і яго свядомасці.
У гэты ж перыяд Якаб на некаторы час паехаў у Парыж, дзе пашырыў свае веды пра сярэднявечныя рукапісы і старафранцузскую літаратуру. Вільгельм у той час усё больш паглыбляўся ў літаратурныя інтарэсы. Паступова абодва адышлі ад чыста юрыдычнай кар’еры і канчаткова абралі шлях навукоўцаў і даследчыкаў народнай культуры.
Публікацыя “Казак братоў Грым” і крытыка
Першапачаткова браты збіралі матэрыял па просьбе Клеменса Брэнтана, які хацеў выкарыстаць яго для ўласных выданняў. Але калі той не апублікаваў сабраныя тэксты, браты вырашылі выдаць матэрыял самастойна. Першы том выйшаў у 1812 годзе, другі — у 1815-м. У наступных выданнях яны не толькі пашыралі збор, але і паступова рэдагавалі тэксты, робячы іх больш стылёва гладкімі і больш прыдатнымі для сямейнага чытання.
Першыя выданні, аднак, не ўспрымаліся як чыста дзіцячыя кнігі. У іх было шмат заўваг, навуковых каментароў, а таксама сюжэтаў з жорсткасцю, пакараннямі і намёкамі, якія пазней былі змякчаныя. Крытыка прымусіла братоў перапрацаваць частку матэрыялу. У выніку пазнейшыя выданні сталі больш “казачнымі” ў сучасным сэнсе, хоць і крыху аддаліліся ад жывой фальклорнай стыхіі ранніх запісаў.
Нягледзячы на гэта, менавіта гэтая эвалюцыя ад навуковага збору да шырока чытанай кнігі і зрабіла зборнік Грымаў настолькі ўплывовым. Яны здолелі сумясціць дакументальную каштоўнасць са здольнасцю звяртацца да шырокай аўдыторыі.
Папулярнасць і міжнародны прарыў
Сусветная вядомасць прыйшла да братоў не адразу. Побач з казкамі важную ролю ў іх прызнанні адыгралі навуковыя працы Якаба, у тым ліку Нямецкая граматыка. Але менавіта “малое выданне” казак прынесла шырокі камерцыйны поспех і ўвяло іх кнігі ў сямейнае чытанне. Пераклады на дзясяткі моў, новыя ілюстраваныя выданні, школьнае выкарыстанне і пазнейшыя экранізацыі ператварылі Грымаў у аўтараў сусветнага маштабу.
У XX стагоддзі казкі братоў Грым шмат разоў пераасэнсоўваліся: іх адаптавалі для дзіцячай літаратуры, тэатра, кіно і анімацыі. Пры гэтым цікавасць выклікалі не толькі “папулярныя” версіі, але і раннія, больш жорсткія і менш прыгладжаныя рэдакцыі, што дазваляла даследчыкам і псіхолагам іначай зірнуць на казачныя сюжэты.
Уплыў на літаратуру і фалькларыстыку
Спадчына братоў Грым аказала моцны ўплыў на наступныя пакаленні збіральнікаў казак і даследчыкаў фальклору. Іх праца натхніла падобныя праекты ў іншых краінах: ад Скандынавіі і Славіі да Брытаніі і ЗША. Яны замацавалі ідэю, што народная казка — гэта не выпадковая забава, а важны дакумент культурнай памяці народа.
Іх зборнік стаў крыніцай натхнення для мастакоў, кампазітараў, ілюстратараў і кінарэжысёраў. Многія знакамітыя мастакі і аўтары звярталіся да сюжэтаў Грымаў, а ў XX і XXI стагоддзях яны працягваюць жыць у кіно, анімацыі, літаратурных рэтэлінгах і адукацыйных праектах.
Браты Грым на Childstories.org
На Childstories.org мы робім беларускія версіі казак братоў Грым даступнымі ў зручным сучасным фармаце. Тут сабраныя тэксты, ілюстрацыі, аўдыяверсіі, арыенціровачны час чытання, сувязі паміж блізкімі сюжэтамі і KHM-нумарацыя, якая дапамагае параўноўваць гісторыі паміж мовамі і выданнямі.
Такім чынам, беларуская старонка пра братоў Грым — гэта не толькі кароткая даведка, але і ўваход у вялікі казачны корпус, які можна чытаць у беларускай мове, супастаўляць з іншымі мовамі і выкарыстоўваць як для сямейнага чытання, так і для адукацыі, даследаванняў і проста для задавальнення ад добрых гісторый.
